Post 2. Phân tích đặc trưng truyện ngắn Lãng Mạn - Thạch Lam: Nắng trong vườn & Bên kia sông

1. Đặc trưng NỘI DUNG

1.1. Chủ Đề và Đề Tài: 

• Phản ánh cái “tôi” cá nhân và thế giới nội tâm
• Không phản ánh xã hội như nó vốn có, mà phản ánh theo cách họ cảm nhận
• Những đề tài nổi bật:
  • Tình yêu đôi lứa (đề tài phổ biến nhất):
    • Chân thành, lãng mạn và cá tính
    • Lý tưởng tình yêu và hạnh phúc
    • Bi kịch Và nỗi buồn mang hơi hướng hoài niệm
  • Thiên nhiên:
    • Nơi trú ngụ tâm hồn đầy cảm xúc, thơ mộng
  • Con người cá nhân:
    • Tập trung vào nội tâm và cảm xúc của cá nhân
    • Khát vọng cá nhân bao gồm sự tự do hoặc tình yêu chân thành.
  • Lý tưởng hóa hình ảnh phụ nữ
    • Thành một nhân vật mềm yếu, e thẹn, đáng yêu, và một người bạn đời lý tưởng
    • Không cho nhân vật nữ đất diễn để phát triển cái tôi riêng, chỉ được nhắc đến thông qua mối quan hệ phối ngẫu với người nam

Ví dụ trong truyện “Nắng Trong Vườn”: Thạch Lam khai thác đề tài về tình yêu đôi lứa. Xuyên suốt tác phẩm, ông luôn chú trọng sâu vào nội tâm, cảm giác của nhân vật nam tên Bình. Gần hết tác phẩm là mô tả sâu sắc của Bình về cảm xúc của đối với người con gái anh chỉ vừa quen, mang tên Hậu - sống nơi đồng quê lúa nước. Lý tưởng của Bình về tình yêu được tác giả đào sâu rất rõ ràng là suy nghĩ của gà đàn ông có cảm xúc nhất thời, tuy ngắn ngủi nhưng đậm sâu. Tình yêu của họ không chỉ được miêu tả qua độc thoại nội tâm, mà còn được khoác thêm chiếc áo mộng mơ trong thiên nhiên, bộc lộ được nỗi niềm hạnh phúc và sự lãng mạn trong thâm tâm của cặp đôi, thoát ly ra khỏi những bộn bề ngoài kia. 

Ví dụ trong truyện "Bên Kia Sông”: ta thấy hình ảnh của quê hương là hành cây xanh mướt, ngày chợ nhộn nhịp, dòng sông thanh diệu, và núi đồi hùng vĩ. Là nơi ánh dương chiếu lên những tấm lưng ướt đẫm mồ hôi, nhưng những tiếng cười đã bao giờ ngơi nghỉ. Để cả mắt mà trông cả tai để nghe, để ngửi cái mùi cát, mùi đất, mùi khói rát đốt thoang thoảng trong gió. Trong từng kẽ từng ngách ẩn chứa lòng nhiệt thành, sự yêu thương vô bờ bến một đứa con miền quê dành cho cái gốc gác của nó. Quê hương chứa đựng những hạt giống của tình thương, đưa đến những tình yêu thuở ban sơ. Những gắn bó ngây thơ, trong sáng một mực tha thiết lấy tâm hồn một đứa con. Văn học lãng mạn là những trân trọng đối với những cảm xúc chân thật. Con người có thể thô kệch, bất hoàn hảo trong tính cách, suy nghĩ, hành vi nhưng chưa bao giờ khô khan trong tình cảm. Họ không muốn tạo ra những nhân cách hoàn mỹ vì họ muốn khai thác và sáng tạo trên những khía cạnh mới mẻ hơn trong tâm hồn con người (sự khác nhau giữa văn học tân cổ điển/ Neoclassicism Literature và văn học lãng mạn/ Romanticism literature). Chủ nghĩa lãng mạn trong văn học sinh ra là để đối chọi với sự phát triển vượt bậc của kỷ nguyên công nghiệp. Đối nghịch với nhà máy, tàu hơn nước là vườn tược, chiếc thuyền chài , cây cầu gỗ, và những bãi tha ma nằm trọn trong thiên nhiên. Thiên nhiên là ngôi nhà vĩnh cữu của vạn vật, cho dù có đi tới nơi xa điểm dừng một con người mong muốn quay về đều mang vẻ thanh bình, êm ái của thiên nhiên. Ngôi nhà cho phép người ta sau một thời gian dài chạy đua với công việc, nghề nghiệp được thong dong, quan sát nhiều hơn, lắng nghe nhiều hơn và cả chiêm nghiệm về những sự đổi mới nữa. Mùa của thiên nhiên gắn liền với nhịp đập của những trái tim lãng mạn, một chiếc là chuyển màu là một khung cảnh quen thuộc đã thay sắc, thoảng qua làm lòng ta rung lên như một chiếc chuông gió. Sự tuyệt mỹ, tinh khiết đến từ không đâu xa mà chính trong sự mộc mạc, bình dị của thiên nhiên. Dẫu thiên nhiên luôn sinh sôi và bao bọc con người, chúng ta chẳng thể tránh khỏi cảm giác cô lập. Vì thiên nhiên hay con người thì cũng không có khả năng trường sinh bất tử, và đã bao lần một sự úa tàn đã làm tan vỡ một tâm hồn nào đó. Tuy nhiên thay vì trốn chạy khỏi nỗi cơ đơn, những nhà văn học lãng mạn đã dùng sự cô lập để tương phản với nội tâm sâu sắc của nhân vật , tạo cho họ một cái tôi cao cả hơn. Như trong tác phẩm "Bên kia sông” ta bắt gặp nỗi buồn không tên (melancholy). Có một nỗi buồn hiện diện trong tâm trí nhân vật trung tâm nhưng họ chẳng mảy may than trách cũng chẳng có vẻ đau lòng. Vì đồng hành với niềm thương cảm và thấu hiểu dành cho một mối tình thơ ấu là sự trân trọng và biết ơn dành cho các món quà mà tự nhiên đã ban tặng. Dẫu cho là có khóc chịu đến nhường nào thì chúng đều là những bài học, là đặc ân đối với người được ban tặng.

1.2. Thông điệp: 

• Thông điệp cốt lõi của truyện ngắn lãng mạn là tôn vinh sự sáng tạo, cá tính, và đề cao cảm xúc cá nhân của con người.
• Thường là những xung đột nội tâm
• Những khát vọng, sự mộng tưởng, bị rào cản bởi thực tại
  • Nhân vật trong thể loại truyện ngắn này thường hướng đến sự mộng tưởng, sự cao cả của giấc mơ, nhưng rồi cuối cùng cũng bị thức tỉnh bởi thực tế.
• Tôn sùng sự tự do: khẳng định hạnh phúc cá nhân
  • Vượt ra ngoài quy phạm, ràng buộc của thể thơ truyền thống
  • Giới hạn, định kiến theo đuổi hạnh phúc bị phản đối kịch liệt

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: Hai nhân vật chính, Bình và Hậu, tuy chìm đắm trong cõi mộng tình yêu thoát ly khỏi thực tại với sự mộng tưởng cao cả về sự kết nối nhất thời, cũng rồi phải chia ly bởi cạm bẫy, và giới hạn do hiện thực đưa đẩy. Họ phải xa nhau do sự khác biệt về địa lý, rào cản trong thời gian, và sự tách biệt trong văn hóa, cách sống, để rồi dù cho tình yêu ấy có nồng nàn đến đâu cũng chẳng thể được nên duyên. 

Ví dụ trong truyện “Bên kia sông”: thông điệp của tác phẩm đó là hãy sống hết mình, trân trọng mọi cảm xúc, sự gắn kết chân thành để không phải hối tiếc khi nhìn về những ngày đã qua. Có thể hãnh diện nói về bản thân mình đã tạo ra một cuộc đời thật ý nghĩa, mình đã sống thật và mang lại những sự kết nội thất ự sâu sắc. 

      2. Đặc trưng NGHỆ THUẬT

2.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật 
        2.1.1. Ngoại hình nhân vật

• Nhân vật trong truyện ngắn lãng mạn ít được miêu tả về ngoại hình, một số còn không có mô tả về hoàn cảnh gia đình.Thay vào đó, tác giả chú ý hơn đến chiều sâu nội tâm, sự sâu sắc trong cảm xúc, nỗi buồn, khát khao và rung động.

 

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: 

1. Bình (người trần thuật): không được mô tả về ngoại hình, chỉ biết là chàng trai trẻ đến từ Hà thành nhộn nhịp về thăm cha ở quê.
2. Hậu: Mô tả ngoại hình chỉ được dựa trên quan sát của Bình: “Buổi sớm, cô mặc cái áo lụa trắng muốt của Hậu. Tôi đoán thấy cái thân hình mềm mại, hai cánh tay chắc rắn, đôi vú nhỏ và tròn.”

Ví dụ trong truyện “Bên kia sông”:

1. Tiến & Bà của Tiến: trong hơn bốn nhân vật được nhắc tới, nhân vật tôi chỉ miêu tả sơ qua về ngoại hình của hai nhân vật. Tiến một người bạn, và người bà của cậu ấy. Đơn thuần là thân hình mảnh dẻ, làn da trắng, nét trông xinh xắn, mái tóc mềm mại.
2. Thúy – Chị của Tiến: là tình yêu đầu đơn của nhân vật tôi khi học lớp ba. Nhân vật chọn miêu tả tâm tư, trực giác của mình khi kết nối với người chị ấy. Chỉ chăm vào vẽ lại những kỷ niệm trải qua cùng nhau, tô đâm thêm sự gắn bó như gia đình của hai người. Thay vào ngoại hình thứ làm rung cảm trái tim hồn nhiên lúc ấy là cái âm tiết nhẹ nhàng và êm tai trong lời nói, ân cần trong cử chi: "Tôi ngây người trước cái sắc đẹp của nàng, trong lòng tự nhiên cảm động; tuy còn trẻ nhưng tôi cũng biết là tôi đương đứng bên một sự gì quý báu và hiếm có, một sự gì mong manh rồi sẽ không còn nữa”.

 

2.1.2. Tâm lý nhân vật:

• Thể hiện thông qua hành động và độc thoại nội tâm của nhân vật
  • Cho thấy diễn biến trong suy nghĩ và cảm xúc của cá nhân

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: 

1. Bình: Đa số tâm lý và suy nghĩ của nhân vật này thường là qua lời độc thoại nội tâm của chính nhân vật, cho tác giả thấy được:
   1. Một cậu thanh niên mang “ham muốn”. Ngoài việc được tiết lộ trong quan sát mô tả ngoại hình của nhân vật Hậu, điều này cũng được thể hiện qua lời độc thoại: “Nhưng tôi còn ham muốn những cái thú mà một cô thiếu nữ không mang đến được.”
   2. Cảm xúc tình yêu dần nguội lạnh qua sự cám dỗ của sự gắn kết với Hà thành, nơi chứa đựng những thú vui mà anh vốn dĩ thuộc về. Trong khi Hậu tỏ ra nhớ nhung, nuối tiếc trong phút giây cuối cùng bên nhau, Bình lại cảm thấy nôn nao mong chờ trở về cuộc sống náo nhiệt mà dần trở nên nguội lạnh với mối tương giao nhất thời với cô gái vừa quen chỉ được vài tháng.
2. Hậu:  Trái lại với Bình (người trần thuật), tâm lý của Hậu chỉ được mô tả qua hành động, qua quan sát của Bình như: “cô e lệ nép vào bên đường nhường lối cho tôi, hay nở nụ cười trên đôi môi thắm”, hay mỗi khi Bình bắt được Hậu thỏn thẹn dọn dẹp bàn cho Bình. Qua những quan sát ấy, độc giả có thể dễ dàng đoán được tâm lý của Hậu, người con gái trẻ mới lớn, mong muốn bày tỏ tình cảm qua hành động, qua sự tinh tế và nét dịu dàng của người thiếu nữ còn chập chững trong cảm giác yêu đương. Mọi hành động của cô đều “lặng lẽ nhưng lộ liễu”; đó là sự tinh tế, bộc lộ khát khao về một tình yêu trong trắng.

 

Ví dụ trong truyện "Bên Kia Sông”:

1. Nhân vật tôi: chuyển biến tâm lý của nhân vật trung tâm thay đổi giữa hồi ký và hiện thực.

2. 1. Ngày còn đi học ở quê, anh là một đứa trẻ với đầy lòng nhiệt thành, tò mò và yếu mến, đầy những khát khao để muốn hưởng thụ, chạm tới mọi ngóc ngách trong không gian. Anh ấp ủ một tình yêu thuần khiết với một người chị, hồn nhiên và vô tư mong muốn nhỏ nhoi của anh chỉ là được ở bên chị ấy mãi. Chẳng vướng chi ngoài tâm hồn non dại chỉ biết quan tâm, trân trọng, mơ mộng, đôi khi ganh tị khi yêu một người.
   2. Quay trở về sau bao năm học hành và làm lụm, anh là một người đàn ông trưởng thành. Bao năm xót xa, đau lòng đứt ruột sau cuộc chia xa giờ chỉ để lại cho ta thấy tâm tình chẳng còn vẩn vơ, lo lắng, bận bịu. Một nỗi rầu trôi qua trong chớp mắt, những gì còn lại là sự trân trọng và biết ơn của một người có đủ những nhận thức về chặng đời đã qua.

       b. Thúy – Chị của Tiến: thúy trong mắt gã si tình.

1. 1. Thúy trong đôi mắt của Tiến là một cô gái đáng yêu, dịu dàng, và cũng đáng thương. Từ những hành động xoa tóc Tiến, những lời hỏi han phát ra từ chiếc miệng xinh thắm, bàn tay nhỏ nhắn đặt trên bờ trán phát ra một cô gái thanh tao, và hiểu chuyện.
   2. Nhân vật Thúy không chỉ đẹp trong những việc cô ấy làm cho nhân vật chính, mà chính là trong sự tường thuật của nhân vật tôi về những rung cảm anh trải nghiệm trong từng hành động của Thúy. Anh coi cô ấy là gia đình, là ngôi nhà. Sau một buổi chạy nhảy nắng noi, thì bàn tay mướt mát của Thúy như một dòng suối mát, thật tình và tươi tắn.

2.2. Không gian nghệ thuật 

• Không gian trong truyện ngắn lãng mạn thường xa xôi, thơ mộng.
• Bối cảnh thường là mô tả thiên nhiên, cảnh vật, bầu trời -> là những không gian hùng vĩ, sâu thẳm, để phản ánh chiều sâu trong tâm hồn, gợi lên cho người đọc những cảm giác xao xuyến, rung động.
• Những cảm giác có thể gợi lên trong không gian nghệ thuật trong truyện ngắn lãng mạn là:
  • Nỗi buồn man mác
  • Sự hoài niệm, nhớ nhung
  • Khát khao thoát ly thực tại
  • Sự chìm đắm trong tình yêu

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: Mô tả không gian trong truyện chiếm phần lớn trong tác phẩm, nơi những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong bối cảnh đồng quê bất tận đều được đặt bắt trọn qua quan sát của Bình. Tiếng chim, chân đồi, mảng ruộng, bầu trời, người đi chợ, đến những tảng đá hay ánh nắng, đều không bị bỏ qua mà trái lại còn được miêu tả kết hợp với nhau để vẽ ra cảm giác hùng vĩ, và hơn hết là được lặp đi lặp lại nhiều lần trong từng cột mốc khác nhau trong tác phẩm. Nó bộc lộ được sự rộng mở trong không gian, như thể là sự phản ánh của nỗi niềm yêu quý quê hương, hay sự say đắm trong tình yêu của nhân vật. Do là “tấm gương” phản chiếu tâm hồn của nhân vật, thiên nhiên trong tác phẩm cũng được biểu lộ sự chuyển biến trong sắc thái. Khi nhân vật chìm đắm trong tình yêu tha thiết, trong sự hiếu kỳ mà cảnh vật mang đến, thì ánh nắng có màu rực rỡ, đồi núi xa xăm thì hùng vĩ, tán cây thì xanh mơn mởn, còn khi nhân vật sắp phải rời đi, tình cảm cũng từ đó nguội dần, thiên nhiên lại khoác lên một sắc thái u buồn, ánh nắng chẳng còn chói chang, tán cây dần trở nên nhàm chán. Do đó, Thạch Lam luôn muốn nhấn mạnh sự xuất hiện của thiên nhiên trong bối cảnh; ông không những chỉ đơn thuần đưa thiên nhiên vào như “tâm hồn” của tác phẩm, mà còn ngụ ý đến những nỗi niềm cá nhân của nhân vật.

2.3. Thời gian nghệ thuật 

• Thời gian tâm lý
  • Thời gian được đo bằng cảm xúc:
    • Tương quan: Trôi chậm khi nhân vật u uất, nhanh vội khi hạnh phúc mong manh sắp tan biến
    • Co giãn: Một khoảnh khắc lãng mạn có thể kéo dài vô tận trong tâm tưởng, nhưng nhiều năm cô đơn trôi qua trong một câu văn
• Thì quá khứ
  • Hoài niệm
    • nhân vật thường đắm mình trong những kỷ niệm đẹp về một thời đã qua để đối lập với thực tại phũ phàng, tẻ nhạt
  • Ngưng đọng
    • những khoảnh khắc trong quá khứ không ngừng được miêu tả, tỉ mỉ và châu chuốt cho phép tác giả bảo tồn món quà tinh thần đó
• Thời gian mang tính chu kỳ và thiên nhiên
  • Gắn với các mùa trong năm, thời điểm trong ngày để tạo không khí
    • vd: hoàn hồn → tàn phai, chia lìa; đêm tối → cái tôi cá nhân đối diện với những khát vọng thầm kín.
    • vd: mùa thu → gợi nỗi buồn man mác, một thừ rực rỡ sắp úa tàn trong quá trình chuyển mùa.

 

Vì sao? Thời gian mang tính chủ quan. Phục vụ cho mục đích tôn vinh cái tôi cá nhân, khẳng định vẻ đẹp của cảm xúc và khát vọng vượt lên trên thực tế tối tăm. 

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: Phần đầu của tác phẩm xoay quanh vài tháng nghỉ hè của nam chính (khoảng hơn một nửa), hầu hết trong đó chỉ xoay quanh câu chuyện tình yêu với nữ chính, những khoảnh khắc nổi bật nhất, cho độc giả cảm giác câu chuyện được bao trùm bởi cảm giác tình yêu. Đến cuối, mốc thời gian đột ngột chuyển sang “Ba năm sau”, đánh dấu sự chuyển biến bất giác, và rồi chỉ xoay quanh một sự kiện khi Bình nhận được lá thư mời đám cưới. → Thời gian trong truyện ngắn lãng mạn là sự chắt lọc của sự kiện, đi sâu về chi tiết của cảnh vật và cảm xúc.

Ví dụ trong truyện ‘Bên Kia Sông’: Vài ngày trước khi đặt chân tới mảnh đất thần bí, nhân vật tôi “thơ thẩn cho đến buổi chiều, đến lúc mặt trời thấp xuống, để được trông cả vùng bên kia sông chói lòa, rực rỡ tia ánh nắng”. Mặt trời lặn đi nhưng trái tim thì lại càng hứng khởi, vì ngày mai sẽ lại là một cơ hội được chạm tới cái sự diệu kỳ ngàn năm có một ấy. Nhưng rồi sau bao năm tháng chôn tình chôn tâm vào mảnh đất ấy, anh phải chia tay nó chỉ trong một ngày mùa đông u ám và rét lạnh. 

2.4. Ngôn ngữ & Giọng điệu 

• Ngôn ngữ kích thích giác quan, giàu hình ảnh, cảm giác, hoặc nhạc điệu.
• Câu văn thường dài dòng, chau chuốt kỹ càng từng chi tiết nhỏ của bối cảnh xung quanh.
  • Mang sự uyển chuyển, nhịp điệu bằng cách sử dụng biện pháp tu từ.
• Giọng điệu:
  • Giọng điệu mang tính chất trải lòng/ tự tình/ hoặc lời thú nhận
    • Giọng u sầu → Thường có phân đoạn gợi dậy nỗi buồn, nỗi luyến tiếc về quá khứ và những điều không thành.
    • Giọng xót xa → Thường xuất hiện khi tác giả đối diện với sự mong manh của kiếp người, hoặc nhận thức được những vẻ đẹp đang tàn phai.
  • Giọng điệu ngợi ca và say đắm khi viết về Tình Yêu và Thiên Nhiên
    • Giọng sùng kính → Thiên nhiên là thực thể có linh hồn. Trang trọng, và ngưỡng mộ như đang chiêm bái một vẻ đẹp thiêng liêng.
    • Giọng cuồng nhiệt → Trong tình yêu, giọng điệu thượng bọc trực, bạo dạn, sử dụng nhiều thán từ để bộc lộ khao khát được giao hòa.

 

Ví dụ trong truyện ‘Nắng Trong Vườn’: 

• Mô tả cảnh vật: Cảnh vật hiện thân đầy sống động, chi tiết, có phần được thêm cảm xúc thông qua nhịp thở nhân vật, đắm chìm trong cõi mộng của riêng mình.
• Độc thoại nội tâm: Cảm xúc nội tâm và quan sát của người trần thuật (nhân vật chính) được khắc họa chi tiết, cho độc giả hiểu được tính cách và suy nghĩ của anh trong cốt truyện. → Bình là người điềm đạm, một chàng trai trưởng thành, giàu cảm xúc.

Ví dụ trong 'Bên Kia Sông’: 

• Ngày thơ trẻ nhân vật ‘tôi’ mô tả vùng đất bên kia sông là chốn 'bồng lai tiên cánh’ cùng những hành cây xanh mướt và những quả đồi hùng vĩ. Nơi giữ chân Thúy, người con gái tươi đẹp như một nàng tiên hiền hậu, giữa một vùng cây cỏ lạ. Ngả nghiêng, ngây ngất là nhân vật ‘tôi’ không thể ngơi nghĩ về không thể ngừng đưa mắt đến.
• Nhân vật ‘tôi’ mang hai giọng, ban đầu đầy hứng khởi, và mãnh liệt với những ước ao mới chớm nở. Khi nhớ về thực tại cằn cỗi, giọng điệu lại thay màu áo mới, với cảm giác thắm thiết, xót xa hơn xưa.